BIBLIOGRAFIA
1. Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego. Praca zbiorowa. Warszawa 1975 r.
2. Encyklopedia staropolska. Zygmunt Gloger. Warszawa 1972 r.
3. Polska Piastów Polska Jagiellonów. Paweł Jasienica. Warszawa 1986 r.
4. Poczet królów i książąt polskich. Andrzej Garlicki. Warszawa 1991 r.
5. Leksykon naukowo – techniczny. Praca zbiorowa. Warszawa 1989 r.
6. Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich. Architektura i budownictwo. Witold Szolginia. Warszawa 1982 r.
7. Encyklopedia powszechna PWN. Praca zbiorowa. Warszawa 1974 r.
8. Słownik języka polskiego. Praca zbiorowa. Warszawa 1978 r. 3 tomy.
9. Słownik mitów i tradycji kultury. Władysław Kopaliński. Warszawa 1985 r.
10. Słownik wyrazów obcych. Praca zbiorowa. Warszawa 1980 r.
11. Dolinami rzek. Zygmunt Gloger. Warszawa 1903 r.
12. Geografia historyczna ziem dawnej Polski. Zygmunt Gloger. Kraków 1903 r.
13. Historia państwa i prawa polskiego. Juliusz Bardach. Bogusław Leśnodorski. Michał Pietrzak. Warszawa 1979 r.
14. Architektoniczne zabytki miasta Wąsoszy oraz badania terenu dawnego zamku. A. Czapska. Rocznik Białostocki XI 1972.
15. Pisz. Z dziejów miasta i powiatu. Praca zbiorowa. Olsztyn 1970 r.
16. Giżycko. Z dziejów miasta i powiatu. Praca zbiorowa. Olsztyn 1983 r.
17. Dzieje Prusów. Łucja Okulicz Kozaryn. Warszawa 1997 r.
18. Warmia i Mazury w polskiej myśli politycznej 1864 – 1945. Wojciech Wrzesiński. Warszawa 1984 r.
19. Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii. Mieczysław Orłowicz. Olsztyn 1991 r.
20. Szkice. Wojciech Kętrzyński. Olsztyn 1984 r.
21. Mały atlas historyczny. Praca zbiorowa. Warszawa 1983 r.
22. Łomża w latach 1794 – 1866. Czesław Brodzicki. Danuta Godlewska. Warszawa 1987 r.
23. Łomża w latach 1866 – 1918. Adam Dobroński. Łomża - Białystok 1993 r.
24. Początki osadnictwa Wizny i ziemi wiskiej na tle wydarzeń historycznych w tym regionie Polski (do 1526 r.).
Czesław Brodzicki. Warszawa 1994 r.
25. Płock. Monografia historyczna. Antoni Julian Nowowiejski. Płock 1931 r.
26. Kolno na Mazowszu. Czesław Brodzicki. Warszawa 1982 r.
27. Od plemion do Rzeczypospolitej. Praca zbiorowa. Warszawa 1999 r.
28. Społeczeństwo polskie od X do XX wieku. Praca zbiorowa. W-wa 1999 r.
29. Żywoty Świętych Pańskich. O. Hugo Hoever. Olsztyn 1985 r.
30. Masoneria polska XX w. Ludwik Hass. Warszawa 1993 r.
31. Masoneria w Polsce. Mieczysław Skrudlik. Poznań 2000 r.
32. Studia z dziejów plemion pruskich i jaćwieskich. Grzegorz Białuński. Olsztyn 1999 r.
33. Przemiany społeczno - ludnościowe południowo - wschodnich obszarów Prus Krzyżackich i Książęcych (do 1568 r.).
Grzegorz Białuński. Olsztyn 2001 r.
34. Szkice z dziejów szlachty mazowieckiej. W. Smoliński. Kraków 1908 r.
35. Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym. M. Baliński. T. Lipiński. Warszawa 1843 r.
36. Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte. A. Połujański. Warszawa 1859 r.
37. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i ziem historycznych z Polska związanych. Warszawa 1880 – 1902 r.
38. Herbarz Polski. Kasper Niesiecki. Lipsk 1839
39. Herbarz Polski. Adam Boniecki.Warszawa 1899.
40. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. Seweryn Uruski. Warszawa 1916.
41. Litwa i Polska. Dziedzictwo sztuki sakralnej. Praca zbiorowa. Warszawa 2004.
42. Dwory na Suwalszczyźnie. Andrzej Matusiewicz. Suwałki 2019.
43. Bona Sforza. Maria Bogucka. Warszawa 1989 r.
44. Miasta polskie w tysiącleciu. Wrocław 1965 r.
46. Nazwy miejscowe północnego Mazowsza. K. Zierhoffer. Wrocław 1957 r.
47. Wilno. Przewodnik krajoznawczy. Juliusz Kłos. Wilno 1937.
48. Katalog archiwum klasztoru O.O. Karmelitów w Krakowie „Na Piasku”. Kraków 1997 r. Wacław Kolak.
48. Potop. Henryk Sienkiewicz. Warszawa 1984 r.
49. Ogniem i mieczem. Henryk Sienkiewicz. WON Warszawa 1989 r.
50. Tatarzy w dawnej Rzeczypospolitej. Piotr Borawski. Warszawa 1986 r.
51. Działania militarne w Prusach Książęcych w latach 1656 – 1657. Sławomir Augusiewicz. Olsztyn 1999 r.
52. Pamiętniki adiutanta Napoleona Filipa Pawła de Segura. Warszawa 1982.
53. Trzy powstania narodowe. Praca zbiorowa. Warszawa 2000 r
54. Z dziejów wojskowych powstania kościuszkowskiego 1794 r. Stanisław Herbst. Warszawa 1983 r.
55. Książę Józef Poniatowski. Jerzy Skowronek. Wrocław 1986.
56. Niemen 1920. Lech Wyszczelski. Warszawa 1991.
57. Henryk Dembiński 1791 - 1864. Bartłomiej Szyndler. Warszawa 1984.
58. Najnowsza historia polityczna Polski. Władysław Pobóg Malinowski. Gdańsk 1990 r.
59. Społeczeństwo Polski w walce z najazdem bolszewickim 1920 roku. Janusz Szczepański. Warszawa – Pułtusk 2000 r.
60. Aby pamięć nie zginęła. Jan Orzechowski. Rajgród 1997 r.
61. Polska Walcząca. Jerzy Ślaski. Warszawa 1986 r.
62. O Narodowych Siłach Zbrojnych. Stanisław Żochowski. Lublin 1994.
63. Kapelani Narodowych Sił Zbrojnych. Leon Kuśmierczyk. Ludwik Meresta. Warszawa 2000.
64. Żołnierze Wyklęci. Antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 r. Grzegorz Wąsoski. Leszek Żebrowski. W-wa 1999.
65. Mała Encyklopedia Wojskowa. Praca zbiorowa. Warszawa 1967.
66. "Linia Mołotowa". Tomasz Wesołowski. Białystok 2001.
67. 66 Osowiecki Rejon Umocniony. Praca zbiorowa. Grajewo 2018.
Pozycje niżej - literatura uzupełniająca do biogramu poświęconemu ppłk Piotrowi Łagunie
1. Polskie eskadry w latach 1918 – 1939. Jerzy Pawlak. Warszawa 1989 r.
2. Polskie eskadry w Wojnie Obronnej 1939. Jerzy Pawlak. Warszawa 1982 r.
3. Kraksy i wzloty – wspomnienia lotnika. Adam Kurowski. Warszawa 1965 r.
4. Polskie skrzydła na Zachodzie. Bohdan Arct. Warszawa 1970 r.
5. Lotnicy bez skrzydeł. Bohdan Arct. Warszawa 1972 r.
6. W bitwie o Anglię. Eugeniusz Banaszczyk. Warszawa 1973 r.
7. Walczyłem pod niebem Francji. Wacław Król. Warszawa 1978 r.
8. Zarys działań polskiego lotnictwa we Francji 1940. Wacław Król. Warszawa 1988 r.
9. W dywizjonie poznańskim. Wacław Król. Warszawa 1966 r.
10. Polacy w bitwie o Atlantyk. Wacław Król. Warszawa 1974 r.
11. Myśliwcy. Wacław Król. Warszawa 1980 r.
12. Zarys działań polskiego lotnictwa w Wielkiej Brytanii 1940-1945. Wacław Król. Warszawa 1981 r.
13. Polskie dywizjony lotnicze w W. Brytanii 1945-1949. W. Król. W - wa 1982 r.
14. Sprawa honoru. Lynne Olson i Stanley Cloud. Warszawa 2004 r.
DATY
1138 - początek rozbicia dzielnicowego Polski. Mazowsze otrzymuje Bolesław Kędzierzawy syn Bolesława
Krzywoustego.
1145 - przekazanie na pięć lat Rusinom grodu w Wiżnie.
1226 - osadzenie Zakonu Krzyżackiego przez Konrada I Mazowieckiego na pograniczu mazowiecko - pruskim.
1247 - śmierć księcia Konrada I Mazowieckiego.
1248 - przejęcie władzy nad całym Mazowszem przez syna Konrada, Siemowita I, który dał początek linii Piastów
mazowieckich.
1262 - zniszczenie przez Litwinów grodu w Wiżnie.
1277 - zajęcie Galindii prze Krzyżaków.
1283 - ostateczny podbój Jaćwingów przez Krzyżaków.
1294 - zajęcie Wizny przez Litwinów.
1294 - spalenie zamku w Wiżnie przez Krzyżaków.
1295 - ziemia wiska zostaje dzielnicą Mazowsza.
1343 - ustalenie w Bratianie granicy wisko-krzyżackiej (przetrwała do 1945 r.).
1358 - rozgraniczenie ziemi wiskiej (pow. goniądzki) z Litwą (pow. grodzieński).
1376 - 1-sza unia Polski z Litwą kładąca kres wojnom polsko litewskim.
1382 - oddanie przez Siemowita IV ziemi wiskiej w zastaw Krzyżakom (do 1402 r.).
1385 - podpisanie w Krewie unii polsko - litewskiej.
1386 - chrzest i koronacja Jagiełły na króla Polski.
1401 - zastawienie ziemi wiskiej przez księcia Siemowita IV księciu Januszowi I, który zostaje posesorem zastawnym
do swojej śmierci w 1429 r.
1410 - rozgromienie Krzyżaków pod Grunwaldem.
27.09.1422 - traktat mielneński (unormował problemy graniczne Mazowsza z Krzyżakami)
30.05.1425 - nadanie Jakubowi z Mamina 10 włók nad Wissą przy ujściu Gręski, włączonych w 1436 r. w grunta Wąsosza
12.10.1425 - nadanie Janowi z Roman 20 włók nad Wissą przy ujściu Skiejtowstoku, włączonych w 1436 r. w grunta
Wąsosza.
29.01.1426 - nadanie 100 włók ziemi (30 wł. wejdzie w 1436 r. w grunta Wąsosza) nad Skiejtowstokiem i u źródeł
Klimaszewnicy braciom Jaśkowi, Tyburcemu, Samsonowi, Jakubowi i Mikołajowi z Roman.
1428 - nadanie Janowi z Roman 10 włók nad Wissą przy ujściu Gręski, włączonych w 1436 r. w grunta Wąsosza.
1429 - przejęcie rządów w ziemi wiskiej przez księcia Bolesława IV (do 1434 r. rządy w imieniu niepełnoletniego
księcia sprawowały jego babka i matka).
1429 - po raz pierwszy zostaje wymieniona w dokumentach nazwa powstającej osady Wąsosz(e).
1430 - rozpoczęcie budowy drewnianego kościółka w Wąsoszu pod wezwaniem Bożego Ciała.
1433 - Jaśko z Roman zakłada wieś Kędziorowo.
1435 - książę Władysław I wykupuje z zastawu od księcia Bolesława IV ziemię wiską przejmując w niej rządy.
1435 - Wizna otrzymuje prawa miejskie.
1436 - ks. Władysław I przebywa w Piątnicy, Wiżnie, Wąsoszu, Wilamowie, Kubrze.
13.05.1436 - nadanie praw miejskich Wąsoszowi.
1436 - rozpoczęcie budowy zamku książęcego w Wąsoszu.
10.03.1437 - Wojciech Sutka z Kubry otrzymuje przywilej na 1-sze wójtostwo w Wąsoszu.
6.03.1437 - powstanie osady Szwelczyn za Gręską pod Wąsoszem.
30.09.1437 - spotkanie w Wąsoszu księcia Władysława I z W. M. Pawłem von Rusdorfem w sprawie granicy w rejonie
Grajewa. Książę odwiedza też Wiżnę, Piątnicę i Kubrę.
1438 - książę Władysław I przebywa w Wąsoszu i Piątnicy.
1439 - książę Władysław I przebywa w Wiznie, Wąsoszu i Piątnicy.
4.03.1439 - przywilej na 1-szy młyn w Wąsoszu dla młynarza Adama.
1439 - Jaśko Roman z Glinek założyciel Wąsosza zostaje podsędkiem ziemi wiskiej (do 1465 r.).
1441 - powstanie wsi Zalesie na ziemi Tybora (Tyburcego) z Roman.
1443 - książę Władysław I przebywa w Wąsoszu.
1444 - książę Władysław I przebywa w Wiżnie i Wąsoszu w drodze na polowanie do puszczy Dybła.
1451 - książę Władysław I przebywa w Wiżnie i Słuczu.
1453 - książę Władysław I przebywa w Wąsoszu.
1454 - książę Władysław I przebywa w Wiżnie. Jest to ostatni pobyt księcia w ziemi wiskiej (zm. 11/12 XII 1455 r.).
1454 - inkorporacja (wcielenie) Prus do Królestwa Polskiego.
1454 - wybuch wojny trzynastoletniej pustoszącej ziemię wąsoską.
1455 - w imieniu niepełnoletnich synów Władysława I; Siemowita IV i Władysława II rządy opiekuńcze w ziemi
wiskiej przejmuje ich matka księżna Anna. Obaj umierają w 1462 r.
1462 - w imieniu niepełnoletniego syna Bolesława IV, księcia Konrada III Rudego rządy opiekuńcze w ziemi wiskiej
(do 1471 r.) przejmuje jego matka księżna Barbara.
1466 - podpisanie traktatu toruńskiego pomiędzy Polską a Krzyżakami. Podział ziem krzyżackich na Prusy Królewskie
(włączone do Polski) i Prusy Krzyżackie, od 1525 r. Książęce (pozostające w posiadaniu Zakonu).
1471 - przejęcie ziemi wiskiej przez księcia Kazimierza III (jeden z 4 – ch synów Bolesława IV).
1471 - utworzenie powiatu wąsoskiego, drugiego w ziemi wiskiej.
5.08.1471 - nadanie przywileju cechowego rzeźnikom wąsoskim.
1471 - wznowienie przez Krzyżaków kolonizacji puszcz przygranicznych.
1473 - zmianka o posiadaniu przez Wąsosz herbu (jeleń).
1473 - Książę Kazimierz III dodaje mieszczanom wąsoskim ok. 8 włók borów bartnych pod Sokołami i Konieckami
tzw. „Łazy”
1475 - książę Kazimierz III zostaje biskupem płockim (ziemię wiską sprzedaje swemu bratu księciu Januszowi II,
który umiera bezpotomnie w 1495 r.).
1477 - mieszczanie wąsoscy otrzymują łąki Błonie (po obu stronach Wissy między dworem a młynem aż do boru).
14.07.1479 - powstanie parafii grajewskiej wydzielonej z parafii wąsoskiej.
1482 - wydzielenie z parafii Słucz i Przytuły parafii Radziłów.
1485 - wzniesienie w Wąsoszu za miastem (teren obecnego cmentarza) drewnianej kaplicy św. Doroty.
1488 - Wąsosz nawiedza zaraza.
1492 - pierwsza wzmianka o umieszczeniu w Wąsoszu lądowej komory celnej.
1494 - Wąsosz liczy 43 podatników.
1495 - wcielenie ziemi płockiej do Korony po bezpotomnej śmierci ks. Płockiego Janusz II (w tym ziemi wiskiej
z pow. wąsoskim ).
1499 - pobyt w Wąsoszu króla Polski Jan Olbrachta.
1499 - król Jan Olbracht sprzedaje staroście gostyńskiemu Jakubowi Glince dochody z miast Wizny, Wąsosza i
Radziłowa (z prawem wykupu).
1501 - nadanie miastu Wąsosz przywileju trzeciego jarmarku na dzień 21 września.
1501 - umiera król Jan Olbracht. Ziemia wiska wraz z Koroną przechodzi we władanie jego brata Aleksandra
Jagiellończyka.
1502 - proboszczem parafii wąsoskiej zostaje pisarz królewski doktor dekretów Nowój Kostka z Rostkowa.
1504 - król Aleksander nadaje ziemi wiskiej prawo polskie obowiązujące w Koronie.
1506 - ziemia wiska po śmierci króla Aleksandra Jagiellończyka przechodzi we władanie króla Zygmunta I Starego.
1508 - rozpoczęcie budowy murowanej wąsoskiej fary.
24.10.1509 - wielki pożar Wąsosza. Mieszczanie wąsoscy uzyskują na 8 lat wolniznę.
1511 - uchwalenie przez sejm mazowiecki podatku na wykupienie ziemi wiskiej od spadkobierców Jakuba Glinki.
1511 - ygmunt I Stary nadaje ziemię wiską synom Konrada III Rudego, książętom Stanisławowi i Januszowi III,
w imieniu których rządy sprawowała ich matka księżna Anna.
26.06.1511 - sąd ziemski wiski na rokach powiatu wąsoskiego potwierdził przejęcie rządów opiekuńczych przez księżnę
Annę mazowiecką.
1514 - wzmianka o założeniu w Wąsoszu dodatkowego rynku zw. Nowym Rynkiem.
1514 - wzmianka o kościółku Św. Ducha ze szpitalem-przytułkiem w Wąsoszu.
1518 - książęta Stanisław i Janusz III jako pełnoletni przejmują z rąk swojej matki wspólne rządy w ziemi wiskiej.
1519 - początek wojny pruskiej (koniec w 1521 r.).
12.02.1520 - zdobycie zamku w Piszu przez 1000 zbrojnych z ziemi wiskiej.
23.07.1520 - pożar Wąsosza, w tym zamku wywołany przez wojska krzyżackie.
1520 - ks. Andrzej Noskowski pisarz książąt mazowieckich, późniejszy biskup płocki zostaje proboszczem parafii
wąsoskiej.
5.05.1521 - zawarcie w Toruniu 4- letniego rozejmu polsko - krzyżackiego.
1525 - Hołd pruski. Sekularyzacja (zeświecczenie) Prus Krzyżackich odtąd Książęcych. Mistrz krzyżacki Albrecht
Hohenzollern zostaje 1-szym księciem pruskim zależnym od króla polskiego. Prusy Książęce stają się
luterańskie (ewangelickie).
1526 - nadanie przez księżniczkę Annę mazowiecką kościołowi wąsoskiemu nadmiarków gruntów na Szwelczynie
i Skarżynie (pełniła rządy kilka miesięcy w ziemi wiskiej po śmierci brata Janusza III).
1526 - włączenie do Korony ziemi wiskiej po bezpotomnej śmierci ostatniego księcia mazowieckiego Janusza III
(książę Stanisław zm. w 1524 r.).
1529 - ostateczna inkorporacja Mazowsza do Korony na sejmie walnym koronnym w Warszawie.
1532 - zakończenie budowy murowanego kościoła farnego w Wąsoszu.
1533 - wyłączenie z parafii wąsoskiej nowej parafii Białaszewo.
1534 - ufundowanie przez byłego wikariusza wąsoskiego ks. Adama Szczukę altarii Św. Trójcy przy kościele wąsoskim.
1538 - ostateczne zniesienie regale bartnego w ziemi wiskiej.
1540 - wieś Grajwy zostaje miastem prywatnym.
1.01.1543 - wpisanie dokumentu nadania praw miejskich Wąsoszowi do akt ziemskich wiskich.
1546 - proboszcz wąsoski ks. kanonik Andrzej Noskowski zostaje biskupem płockim.
1546 - konsekracja odbudowanego kościoła parafialnego w Wąsoszu.
1546 - potwierdzenie przez króla Zygmunta I Starego ustaw cechowych wspólnego cechu kowali, rymarzy,
siodlarzy i kołodziejów wąsoskich.
1548 - wydzielenie z powiatów wąsoskiego i wiskiego powiatu radziłowskiego, trzeciego w ziemi wiskiej
(Radziłów otrzymał prawa miejskie w 1466 r.).
1564 - Wąsosz liczy 1800 mieszkańców i 300 domów.
1567 - śmierć biskupa płockiego Andrzeja Noskowskiego.
1578 - wprowadzenie sądów rady miejskiej na czele z burmistrzem.
1582 - zabójstwo w Wąsoszu starosty wiskiego Piotra Grajewskiego przez kasztelana wiskiego Andrzeja Iłowskiego.
1596 - przeniesienie przez Zygmunta III stolicy Polski z Krakowa do Warszawy.
1605 - rozpoczęcie starań o powstanie w Wąsoszu klasztoru Karmelitów trzewiczkowych.
1624/5 - 2/3 ludności ziemi wąsoskiej umiera w wyniku zarazy.
1626 - niektórzy mieszczanie wąsoscy przekazują kamienice i grunty na rzecz Zakonu Karmelitów Trzewiczkowych
w Wąsoszu. Główny fundator Andrzej Rogala.
1630 - w Wąsoszu leży odłogiem 50 % ziemi. w porównaniu ze stanem z lat 1564 – 1569.
1641 - dodanie miastu Wąsosz przez Władysława IV przywileju targu w środę i jarmarku w pierwszą niedzielę
po Wielkanocy.
1655 - przemarsz armii szwedzkiej dowodzonej przez gen. Roberta Douglasa przez Wąsosz, w drodze z Inflant
do Prus Królewskich.
7/8.10.1656 - pobyt (nocleg) w Wąsoszu armii Gosiewskiego przed bitwą pod Prostkami.
8.10.1656 - bitwa polsko szwedzka pod Prostkami.
1656 - zniszczenie miasta Wąsosz razem z zamkiem przez wojska pruskie i tatarskie po bitwie pod Prostkami.
1663 - 75 % ziemi w Wąsoszu leży odłogiem (po „Potopie”).
1679 - Wąsosz liczy zaledwie 150 mieszkańców (po „Potopie”).
1692 - powstanie prywatnego miasta Szczuczyn.
1693 - powstanie Dekanatu Wąsoskiego.
1702 - wybuch wojny północnej (zakończona w 1711 r.).
1706 - zbudowanie kolegium pijarskiego w Szczuczynie.
1709 - wybuch epidemii dżumy przywleczonej przez wojska szwedzkie (wojna północna). Trwała do 1711 r. Np.:
w Białej w Prusach zmarło 75 % ludności.
1710 - pożar kościoła farnego w Wąsoszu.
1712 - zdziesiątkowanie miejscowej ludności przez morowe powietrze.
1784 - podwyższenie kościoła karmelickiego do wysokości dwóch kondygnacji.
1789 - wybudowanie ratusza i położenie bruku na głównych ulicach Wąsosza.
25.06.1794 - Oddział powstańców kościuszkowskich pod dowództwem ppułk. Tadeusza Niewiadomskiego spędza noc
w Wąsoszu po zwycięskich potyczkach z oddziałami pruskimi.
24.10.1795 - podpisanie traktatu rozbiorowego trzeciego rozbioru Polski.
1796 - utworzenie powiatu biebrzańskiego z siedzibą władz w Goniądzu w departamencie białostockim.
Z ziemi wiskiej do nowoutworzonego powiatu weszły: pow. wąsoski, radziłowski i część wiskiego,
a z ziemi bielskiej część powiatu tykocińskiego.
1797 - zaprzestanie chowania zmarłych wokół kościołów.
1801 - zniesienie sądów bartnych.
1804 - założenie cmentarza grzebalnego w Wąsoszu poza miastem.
1807 - przeniesienie siedziby władz powiatu biebrzańskiego z Goniądza do Szczuczyna w ramach departamentu
łomżyńskiego.
19.06.1812 - przemarsz przez Wąsosz (trasa - Wizna – Szczuczyn – Grajewo -) części armii polskiej biorącej udział w
kampanii napoleońskiej.
1816 - włączenie pow. biebrzańskiego do obwodu augustowskiego w woj. augustowskim, od 1837 r. zw. gubernią
augustowską. W 1842 r. obwód augustowski przemianowano na powiat augustowski.
1818 - przejście dekanatu wąsoskiego z diecezji płockiej do sejneńskiej.
1819 - zamknięcie na 7 lat kościoła farnego Wąsoszu.
28.10.1925 - powstanie diecezji łomżyńskiej
1825 - ratusz wąsoski pozostaje w ruinie.
1828/9 - zbudowanie traktu (na nasypie) Łomża - Wilno przez Szczuczyn.
1830/1 - Powstanie Listopadowe.
1832 - zbudowanie kaplicy św. Rozalii na cmentarzu w Wąsoszu.
1834 - pożar kościoła farnego w Wąsoszu (odbudowa do 1852 r.).
1835 - rozebranie ratusza wąsoskiego będącego od 1825 r. w ruinie.
1860 - dobudowanie zakrystii do elewacji zach. kościoła karmelickiego.
1862 - wystąpienia mieszkańców Wąsosza przeciwko burmistrzowi Piaseckiemu.
1863/4 - Powstanie Styczniowe.
31.03.1863 - starcie oddziału płk. Konstantego Ramotowskiego „Wawra” z oddziałem Matwiejewa w Białaszewie.
1864 - kasacja klasztoru Karmelitów Trzewiczkowych w Wąsoszu.
1866 - powstanie pow. szczuczyńskiego z części powiatu augustowskiego z siedzibą władz w Szczuczynie w ramach
guberni łomżyńskiej.
1869 - Wąsosz, Grajewo, Radziłów, Rajgród tracą prawa miejskie.
1880 - wybudowanie drogi bitej ze Szczuczyna do Wąsosza.
1890 - rozpoczęcie przebudowy kościoła farnego w Wąsoszu na styl pseudogotycki (wygląd dzisiejszy).
1895 - w Wąsoszu powstaje Ochotnicza Straż Pożarna.
1900 - zakończenie przebudowy kościoła farnego uwieńczone nowym sklepieniem.
1914 - Wąsosz wchodzi do pow. grajewskiego pod okupacją niemiecką (wybuch I- ej wojny światowej).
1917 - rozebranie przez Niemców budynku po klasztorze Karmelitów Trzewiczkowych w Wąsoszu.
11.11.1918 - odzyskanie przez Polskę niepodległości.
1918 - przeniesienie siedziby władz pow. grajewskiego ze Szczuczyna do Grajewa.
1920 - plebiscyt na Warmii i Mazurach.
1925 - przejście dekanatu wąsoskiego z diecezji sejneńskiej do łomżyńskiej.
SŁOWNICZEK
Absyda (apsyda)
zaołtarzowe, półkoliste w planie pomieszczenie zamykające prezbiterium lub nawę świątyni, o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wkomponowane w bryłę budynku.
Alkierz, alkierzyk, izdebka
mały ustronny boczny gabinecik, pokój gościnny z garderobą.
Altaria
fundusz na ołtarz lub kaplicę w kościele.
Ambona (kazalnica, mównica)
służy do wygłaszania tekstów liturgicznych i kazań, dawniej zazwyczaj umieszczana w głównej nawie przy ścianie lub filarze, rzadziej wolnostojąca, obecnie sytuowana w pobliżu ołtarza.
Aedicula
kapliczka zwieńczona frontonem opartym na kolumnach lub pilastrach.
Akroterion (naszczytnik)
dekoracyjny element rzeźbiarski, stosowany do zaakcentowania wierzchołków trójkątnego frontonu.
Al secco
technika malarstwa ściennego realizowanego na wyschniętym tynku, w odróżnieniu od techniki al fresco (fresk) polegającej na malowaniu na tynku wilgotnym.
Antependium (antepedium, frontale)
zakrycie przedniej części podstawy ołtarza wykonana jako ozdobna płaskorzeźba lub haftowana tkanina, przedstawiające sceny o treści ewangelicznej lub symbole chrześcijańskie.
Anulus
wypukły pierścień w górnej części kolumny.
Archiwolta
łuk dekoracyjny profilowany lub ornamentowany, obramiający czoło arkady, portalu, lub każdego innego łukowo u góry zakończonego otworu.
Assessor
urzędnik sądów ziemskich ściągający kary do kasy sądowej, wybierany na sejmikach.
Atrium
dziedziniec przed fasadą kościoła ze studnią otoczony zazwyczaj krużgankiem.
Bandolet
pas rzemienny, noszony przez prawe ramię, służący do noszenia pałasza.
Baptysterium
pomieszczenie w kościele przeznaczone do obrzędu chrztu, często odrębny budynek.
Barć (dzienia, bartno)
żywe rosnące w lesie drzewo z wydrążoną sztucznie jedną, lub kilkoma dziuplami na wysokości 2 - 4 sążni nad ziemią od strony południowo - wschodniej, dla hodowli pszczół.
Barok
w architekturze styl panujący w XVII – XVIII w.; po wstępnym okresie powagi i umiaru, pęd do dynamiki i bogactwa (przepych form, barw i szczegółów dekoracyjnych).
Bartnik
hodowca pszczół leśnych.
Baszta
wieża warowna w dawnych zamkach i murach obronnych miejskich (np: nad bramami miejskimi, lub w narożnikach), zwykle okrągła.
Baza
podstawa kolumny, filara lub pilastra, dźwigająca trzon, spoczywająca na podłożu bezpośrednio lub za pośrednictwem plinty lub cokołu. Zazwyczaj wykonana w postaci okrągłej płyty zdobionej na obwodzie profilowanymi wałkami.
Beneficium
uposażenie, dochód, lub godność osoby duchownej inaczej urząd kościelny z którym związane były dochody np.: z probostwa.
Blenda
płytka wnęka w elewacji budynku w formie okna lub arkady dla dekoracji ściany lub odciążenia muru przez zmniejszenie jego grubości.
Bór
przestrzeń lasu, w której znajdowało się 60 barci.
Bród
brody zwane kamiennymi były specjalnie moszczone kamieniami dla ułatwienia przeprawy przez rzekę, zwłaszcza o zbyt grząskim dnie. Ponadto spłycały koryto, nie utrudniając przepływu wodzie. W powiecie wąsoskim można wymienić Kamiennybród na rzece Łęk i Kiejstutowbród na górnej Wissie.
Burgrabia
zastępca starosty lub kasztelana, także zwierzchnik grodu niekasztelańskiego, strzegł bezpieczeństwa publicznego i wykonywania wyroków.
Burmistrz
od XV w. stał na czele rady miejskiej, wybierany spośród rajców, przejął w tym zakresie obowiązki dziedzicznego wójta.
Chałupa (chata)
pierwotnie lepianka z gałęzi i gliny, później ze starodrzewu sosnowego z czterospadowym dachem ze słomy (strzechą), składająca się z sieni, izby z piecem (kuchni), komnaty (pokoju) i komory (sypialni), usytuowanych wokół komina.
Chobotnia
sieć rybacka zastawiana przy upustach.
Chorąży (propornik)
dzierżył przed wojskiem chorągiew swojej ziemi, powiatu.
Chrzcielnica
zbiornik najczęściej typu kielichowego przeznaczony na wodę święconą do obrzędu chrztu.
Cierlica
narzędzie w formie stałych i ruchomych listew drewnianych do ocierania włókien lnu i konopi.
Cyborium
ażurowa dekoracyjna obudowa ołtarza składająca się zazwyczaj z czterech kolumn podtrzymujących baldachim w formie kopuły, ostrosłupa lub o kształtach bardziej złożonych, często ze sklepieniem nad baldachimem, religijnie zw. tabernakulum.
Czambuł
najazd, napad gwałtowny.
Czeladż
w czasie pokoju służba gospodarska, w czasie wojny żołnierze rycerza (szlachcica).
Cześnik
początkowo podawał przy biesiadach puchary z winem, później potrawy. Z czasem urząd tytularny (byli wielcy koronni i litewscy, ziemscy i powiatowi).
Czółno
w odróżnieniu od łódek z desek wyrobiona jest z jednej kłody drzewa.
Denar (dziesiątak)
starodawna moneta srebrna = 1/18 grosza.
Deputat
delegat, deputowany – poseł na Sejm wybierany przez stan mieszczański.
Dobra
majątki dziedziczne, zastawne, lub ziemskie, duchowne, miejskie, królewskie, oraz ojczyste, macierzyste, odziedziczone.
Domena
wielkie posiadłości ziemskie należące do państwa, rodzin panujących lub magnackich.
Doścień
górna część ściany nad podstawą sklepienia stanowiąca jego podporę.
Drab
żołnierz, piechur.
Dragon
żołnierz pieszy lub konny.
Dranica
nie rżnięta, lecz łupana z pnia drzewa iglastego cienka, wąska deska.
Drygubica
jest to potrójna siec rybacka z gęstą i cienką częścią środkową, oraz rzadszymi i grubszymi częściami bocznymi do zastawiania.
Dyl
gruba tarcica, gruba deska, belka, bal, pień drzewny przepiłowany wzdłuż.
Dwupolówka
system rolniczy polegający na kolejnej, przemiennej uprawie dwóch pól; na jednym uprawiano zboże zarówno ozime, jak jare, a drugie pozostawiano w tym czasie odłogiem dla zapobieżenia zbytniemu wyczerpaniu gleby; w następnym roku uprawiano pole poprzednio leżące odłogiem.
Dzierżenie
stan faktyczny (nie prawny) posiadania. Podstawą posiadania obok własności mogły być zastaw oraz dzierżawa. Dzierżenie wieczyste (dziedzictwo) oznaczało własność.
Dziesięcina
datek składany przez chrześcijan na rzec kościoła, pierwotnie dziesięcina snopowa później pieniężna, dzielony w dobie Piastów na cztery części; dla biskupa i plebana, na ubogich i budowę kościoła.
Dziewięcina
dziewiąta część z dochodów targowych, którą książę na ogół kogoś obdarzał np.; zasłużonego sobie rycerza.
Empora
galeria, budowana zazwyczaj nad bocznymi nawami kościoła, a w budowlach centralnych okrężnie, w celu powiększenia użytkowej powierzchni wnętrza, albo utworzenia powierzchni wyodrębnionej dla określonej grupy ludzi np.: dla zakonników.
Epitafium
ozdobna tablica wykonana z kamienia, metalu lub drewna dla uczczenia pamięci zmarłego, umieszczana zazwyczaj na ścianach lub filarach kościoła.
Fara
kościół parafialny, okolica, diecezja, parafia.
Fasada
główna elewacja budynku odróżniająca się od pozostałych okazałością, zawierająca zazwyczaj główne wejście do budynku.
Filar
podpora o wielobocznym przekroju, składająca się z głowicy, trzona, bazy.
Floren (gulden)
moneta powstała we Florencji w XIII w. rozpowszechniona w Europie, początkowo jako złota później jako srebrna zw. skrótem fl. Od 1507 r. wprowadza się w Polsce obok florena, dukata pojęcie złotego = 30 groszom. Z czasem wartość grosza będzie maleć i na złoty będzie przypadać ich więcej: 32, 58, 70, 120.
Folusz
pilśniarka, dawniej młyn wodny, służący do powierzchniowego spilśniania tkanin wełnianych (sukna).
Foryś
pachołek z trąbką torujący trąbieniem drogę dla przejazdu karety.
Fresk
technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku farbami odpornymi na alkaliczne działanie zawartego w zaprawie wapna. Nie każde malowidło ścienne jest freskiem.
Gać
grobla (pomost) z drzewa i faszyny w poprzek rzeki dla przeprawy.
Garniec
dawna miara ciał sypkich (zbożny) i płynnych (piwny), równy czterem kwartom (1 kwarta = 1 litr). 24 garnce = 1 baryła (94 litrów).
Gąsior
przyrząd z otworami na szyję i ręce do publicznego wymierzania kary za drobne przewinienia np.: na 1 godz. za szkodę w zbożu. Znajdowały się przy domach sołtysów, wójtów, na rynkach miejskich i dziedzińcach dworskich.
Gmina
ostatnie ogniwo administracji państwowej na wsi i w mieście z wójtem na czele.
Głowica
najwyższa (ukształtowana dekoracyjnie) wieńcząca część kolumny lub filara.
Główszczyzna
kara płacona przez zabójcę rodzinie zabitego.
Gotyk
styl panujący w XII – XVI w. charakteryzujący się w architekturze strzelistością budowli, przy zastosowaniu sklepień krzyżowo – żebrowych, systemu skarp i łuków przyporowych, oraz masowym stosowaniem detali architektonicznych. Na okres gotyku przypada rozwój budowli bazylikowych i halowych.
Grobla
wał zazwyczaj ziemny, nasypowy, spiętrzający wodę w rzece lub rozdzielający wody stojące (np.: obwałowanie stawów rybnych) lub służący jako nasyp pod drogę (tzw. drogi sypane). Dziedzic, który te groble na swoich ziemiach budował pobierał od podróżnych opłatę w rodzaju mostowego zw. groblowe.
Gród
osada obronna usytuowana w trudno dostępnym miejscu, siedziba księcia. Od XIV w. grodem zw. zamek – siedzibę starosty. Wokół grodu powstawało podgrodzie, późniejsze miasto.
Grodzisko
pozostałość po grodzie.
Grzywna
wiązka skórek zwierząt futerkowych jako jednostka płatnicza, później jednostka wagowo – pieniężna (w Polsce w XI – XIV o ciężarze 180 – 250 g).
Hajduk
usługiwał do stołu, a w czasie jazdy po złych drogach wyciągał karetę z błota.
Hetman
urząd centralny dowódcy wojsk zaciężnych istniejący od XV w. Od 1505 r. nosił nazwę hetmana wielkiego koronnego.
Iglica
dach wieży, hełmu w formie wysokiego wysmukłego ostrosłupa lub stożka.
Izbica
najwyższa kondygnacja wieży głównie kościelnej mieszczącej zwykle dzwony.
Jatka
budka kupiecka.
Jaz
dawniej rodzaj ruchomego plecionego płotu zastawianego w poprzek koryta rzeki dla ułatwienia połowu ryb wiecierzem zastawianym w otwory tego jazu.
Jurydyka (jurysdykcja, roki, roczki)
sądy grodzkie (miejskie), archiwa grodzkie sądowe.
Kaduk
spadek bezdziedziczny (po określonym czasie przechodził na własność króla).
Kamera
w dawnej Polsce pierwotnie urząd zarządzający dobrami królewskimi, póżniej urzędy skarbowe, administracyjne i komory celne.
Kanclerz
prowadził kancelarię królewską (spisywał i przechowywał ważne dokumenty). Później jako kanclerz wielki koronny był odpowiedzialny za politykę zagraniczną.
Kanonik
członek kapituły; tytuł honorowy nadawany duchownym.
Kapituła
zespół kanoników przy katedrze lub kolegiacie.
Kapnik
daszek na szczycie lub uskoku przypory wspierającej kościół.
Karbowy
niższy oficjalista dworski nadzorujący roboty polowe w dawnym folwarku. Na bokach czterokańciastej laski poprzez nacinanie karbów utrzymywał rejestr np.: wykonanych prac polowych.
Kartusz
dekoracyjne tło i obramienie np.: herbu, tablicy, płaskorzeźby, malowidła itp.
Kartuz
członek zakonu kontemplacyjnego (nazwa od miejscowości) o surowej regule założonego w XV w. we Francji.
Kasztelan
pierwotnie kasztelanów miały zamki (grody), powiaty do zarządu i obrony. Od XI w. kasztelan sprawował władzę w określonych prowincjach i nieco później w ziemiach (kasztelaniach). Kasztelanom podporządkowane były siły zbrojne, sprawowali sądy i nadzorowali zbieranie danin od ludności. Z czasem funkcje te przeszły na starostów, a kasztelanowie przerodzili się w dostojność reprezentacyjną senatu.
Katedra
główny kościół diecezji pod zwierzchnictwem biskupa.
Kem
pagórek lub wał zbudowany głównie z piaskowca i żwirów warstwowych, osadzonych w szczelinach lodowca w czasie jego tajania.
Klucz
hak w rodzaju wielkiej wędki do połowu ryb.
Klasycyzm
rozwój w XVII – XIX w. przez stosowanie elementów architektury antycznej; przejawiający się od lekkości i elegancji form, do surowości prostoty i monumentalności form, przy stosowaniu rzeźby , płaskorzeźby i malarstwa dekoracyjnego.
Kłomia
sieć rybacka rozpięta na drewnianej trójkątnej ramie, służąca do połowu ryb w małych jeziorach, strumieniach i rzekach.
Kolegiata
kościół nie będący katedrą, przy którym istnieje kolegium kanoników.
Kolumna
podpora o kolistym przekroju, składająca się z głowicy, trzona, bazy.
Kołpak
wysoka czapka bez daszka w kształcie cylindra lub stożka, futrzana lub obszyta futrem noszona w Średniowieczu przez Tatarów, a w Polsce w XV – XIX w.
Komesi
tak zwano wysokich urzędników królewskich; palatynów, wojewodów.
Komorzy
zawiadujący dworem.
Komornik
usługujący dworzanin. Komornika wojewodzińskiego zwano podwojewodzim, starościńskiego podstarościm (burgrabią). Komornika podkomorzego ( sędzia graniczny) zw. komornikiem granicznym (musiał być mierniczym).
Koncha
półkopuła, sklepienie mające kształt pionowo odciętej połowy czaszy zamykającej absydę, zw. niekiedy sklepieniem konchowym.
Konfesjonał
obudowane krzesło z klęcznikami, przeznaczony do słuchania spowiedzi.
Konfesja
grób męczennika – świętego usytuowany pod głównym ołtarzem.
Koniuszy
początkowo zarządca stad i stajni na dworach piastowskich, póżniej byli wielcy; koronny i litewski.
Konstytucje
mniejsze i większe uchwały sejmowe pisane w jęz. polskim (od XVI w.).
Kopieniactwo
najstarszy sposób uprawy roli, historycznie poprzedzało rolnictwo, gdzie podstawowym narzędziem do spulchniania ziemi pod zasiew była kopaczka, następnie motyka.
Korona
najwyższa wieńcząca część dachu, lub wiszący na łańcuchach pod stropem świecznik o kształcie obręczy z uchwytami do mocowania świec ozdobiony kryształami.
Korpus
nawa i prezbiterium kościoła bez przybudówek.
Korzec
= 32 garnce = 120 litrów = 98 kg.
Krajczy
obsługiwał (krajał i podawał mięsiwo) biesiadników na dworach.
Kruchta
przedsionek kościelny.
Księgi radzieckie
dawne księgi rady miejskiej służące do spisywania załatwianych spraw spadkowych i sporów między rzemieślnikami.
Kwiaton
gotycki element dekoracyjny wieńczący hełmy, wieże, szczyty, pinakle, wimpergi, wg.
Lektorium
drewniana lub murowana ścianka oddzielająca prezbiterium od nawy i zasłaniająca widok na ołtarz główny. Stosowane w XII – XVI w. W XVIII w. zostały w większości zlikwidowane. Patrz tęcza.
Liberowany
zwolniony od świadczeń publicznych, podatków.
Loch
podziemne głębokie pomieszczenie, zwykle pod dużymi budowlami, wykorzystywane dawniej jako więzienie.
Łan
włóka.
Łażnia
po staropolsku dom drewniany z piecem i ogniskiem, gdzie na rozpalone kamienie lano wodę. W wytworzonej parze wiązką suchych wici wprawiano w ruch powietrze i przypędzano do siebie.
Magistrat
stara nazwa władzy zarządzającej miastem. Byli to: wójt – władza sądowa, burmistrz – przewodniczący rady miejskiej, oraz urzędnicy, milicja miejska i stróże nocni.
Manifest
zażalenie wniesione do sądu przeciwko doznanej od kogoś krzywdzie.
Marszałek Wielki Koronny
początkowo należało do niego zarządzanie dworem królewskim, następnie czuwanie nad bezpieczeństwem monarchy. Pod nieobecność panującego prowadził obrady Senatu.
Marszałek ziemski powiatowy
prowadził sejmiki szlacheckie i organizował pospolite ruszenie.
Maswerk
gotycki element dekoracyjny, stosowany do wypełniania innych elementów.
Mensa
zasadnicza część ołtarza w postaci kamiennej płyty opartej na podporach, bloku lub skrzyni, zawierająca w centralnej części kwadratowe wgłębienie zw. sepulcrum, przeznaczone na wmurowanie relikwii męczenników.
Miary i wagi
jako jednostki porównawcze znajdowały się w grodach, miastach (w ratuszu), cechowane raz w roku przez urząd wojewody i dostępne wszystkim za darmo. Były to miary sukna, zboża wg. Miary do mierzenia zboża, jeżeli bednarskie, bywały dębowe, sosnowe, bukowe; jeżeli z jednego kloca dłubane były topolowe, wierzbowe, osowe i olszowe. W domowym zastosowaniu jako wag używano kamieni (później ciężarków); lekkich – 32 funtowych i ciężkich 60 funtowych. Ważono nawet większe sumy srebrnych pieniędzy.
Mieszczanie
stan mieszczański w Polsce wytworzyli sprowadzeni w XIII w. niemieccy rzemieślnicy, gdyż osiadła po miastach szlachta polska nie podejmowała się początkowo zajęcia rzemieślniczego. Podstawą praw miejskich był przywilej lokacyjny (osadniczy) oparty na prawie niemieckim lub chełmińskim, czyniący mieszczan właścicielami gruntów, placów i pobudowanych na nich domów. Wprowadzono też początkowo pewne ograniczenia wg których ówczesny mieszczan mógł piastować tylko urzędy miejskie, nie mógł posiadać dóbr ziemskich, ani ubierać się po szlachecku.
Miecznik
nosił honorowo miecz przed księciem, lub królem podczas uroczystości (byli powiatowi, ziemscy, wojewódzcy i koronni) .
Mila
miara długości (12600 łokci warszawskich x 24 cale = 12600 x 60 cm = 7,5 km).
Mlewo
zboże przeznaczone do przemiału oraz będące w trakcie mielenia; produkt mielenia.
Młóto
słodziny, produkt odpadowy (nierozłożone części ziarna) powstający przy produkcji piwa, wykorzystywany jako pasza dla bydła.
Monstrancja
sprzęt liturgiczny służący do wystawiania konsekrowanej (przeistoczonej) hostii dla adoracji, lub noszenia jej podczas procesji.
Morena
materiał skalny niesiony i osadzony przez lodowiec pozostały po jego stopieniu, składający się z głazów narzutowych, żwiru, piasku i gliny.
Mozaika
technika malarstwa, polegająca na układaniu obrazu z drobnych płytek.
Mórg, morga
do XVIII w. 1 mórg @ 0,6 ha, XIX w. 1 mórg @ 0,56 ha, obecnie 1 mórg @ 0,5 ha.
Narteks
przedsionek w postaci prostokątnej lub owalnej dobudówki do świątyni, usytuowanej przed wejściem do nawy. Od Średniowiecza narteks przekształcił się w kruchtę.
Nawa
część kościoła, zawarta pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Rozróżnia się nawę główną usytuowaną na osi kościoła i nawy boczne, zwykle węższe od głównej i oddzielone od niej szeregami podpór (słupów, filarów, kolumn).W budowlach sakralnych występują również nawy poprzeczne zw. transeptem.
Niewód
długa sieć służąca do połowu ryb w morzu, jeziorze, stawie i rzece, złożona z podłużnych skrzydeł i z matni t.j. workowatej części gromadzącej złowione ryby.
Ochmistrz
dawniej zarządzający dworem, czasem opiekun dzieci dworskich.
Okolnica
typ wsi, w której wokół placu lub stawu stoją dość zwarte zabudowania tworzące zamknięty pierścień.
Odłóg
pole nie uprawiane i nie obsiewane przez wiele lat w celu przywracania żyzności glebie.
Ołtarz
pierwsze ołtarze miały formę stołu lub tumby (skrzyni grobowej). Od IV w. pojawiły się dekoracyjne obudowy ołtarzy z płaskorzeźbami, malowidłami, ruchomymi skrzydłami, z obrazem lub rzeźbą po środku ołtarza, bogato złocone, ale i z przewagą prostych form nad dekoracją. Główną częścią ołtarza jest mensa, w którą są wmurowane relikwie. Ołtarze były wykonywane głównie z drewna, marmuru lub stiuku. Współczesne ołtarze główne są ustawiane na granicy prezbiterium i nawy głównej kościoła. Charakteryzuje je ascetyczna niemal prostota i prawie zupełny brak zdobienia.
Opole
grupa wiosek i osad rolnych otoczonych i połączonych polami, dzisiaj gmina,
Ościa
– żelazny zębaty grzebień osadzony na drewnianym trzonku do połowu ryb.
Pacyfikał
bogato zdobiony relikwiarz w kształcie krzyża lub monstrancji.
Palatyn
od XI w. najwyższy urzędnik dworski zastępujący władcę we wszystkich sprawach publicznych, związanych z funkcjonowaniem państwa i dworu. W razie potrzeby kierował wojskiem i sprawował sądy w imieniu władcy.
Pałasz
broń biała między mieczem i szablą.
Pańszczyzna
obowiązek włościan (od XV do XVIII w.) odrabiania od 2-4 dni w tygodniu.
Pastoforia
dwa małe pomieszczenia przylegające symetrycznie do absydy prezbiterium.
Pilaster
płaskosłup, płaski filar, który pełni funkcję podpory lub elementu dekoracyjnego podziału powierzchni ściany albo też obie te funkcje łącznie. Jest również stosowany jako element obramowania otworów bramowych, drzwiowych i okiennych.
Pinakiel (fiala)
gotycki element dekoracyjny o smukłym czworobocznym trzonie.
Plafon
pole dekoracyjne np.: na podniebieniach sklepień jako malowidło (np.: fresk).
Plinta
płaska, najczęściej kwadratowa płyta kamienna pod bazą kolumny.
Płodozmian
kilkuletni lub kilkunastoletni cykl uprawy ustalonych typów roślin na poszczególnych polach podzielonego gospodarstwa tzw. zmianowanie.
Podczaszy
zastępca cześnika, próbujący napoje przed podaniem księciu (królowi). W czasach późniejszych urząd tytularny (byli ziemscy, oraz wielcy koronni i litewscy).
Podkomorzy
zastępca komorzego, urzędnika zarządzającego komorą (dworem). Z czasem podkomorzy był wyższy od komorzego. Od XIV w. rozpatrywał sprawy graniczne szlachty (podkomorzy ziemski).
Podsędek
zastępca sędziego w sądach ziemskich.
Podsienie (przysienie, podcienie)
dach przed domem np.: karczmą.
Podskarbi
podskarbi wielki koronny – zarządzający skarbem państwa; podskarbi nadworny – zarządzający skarbem króla (odpowiadali za skarbiec, dochody, mennicę).
Podstarości bartny
rodzaj woźnego w sądach bartnych (zastępca starosty bartnego).
Podstoli
doglądał stołów królewskich, lub książęcych (byli powiatowi, ziemscy, wielcy koronni i litewscy); zastępca stolnika. Z czasem tytuł honorowy urzędnika ziemskiego.
Polichromia
wielobarwne malowidła dekoracyjne na ścianach, sklepieniach i rzeźbach.
Portal
obramowanie (często dekoracyjne) otworu drzwiowego.
Posesor
dzierżawca dóbr ziemskich, właściciel zależny, zw. czasami dziedzicem.
Posiadanie
stan faktyczny (nie prawny), dawniej nazywany dzierżeniem. Podstawą posiadania mogły być obok własności zastaw czy dzierżawa.
Pospolite ruszenie
obowiązek szlachty polskiej do stawienia się z pełnym orężem na koniu do obrony kraju w powszechnej wyprawie.
Postrzyganie sukna
pierwotnie ręczne strzyżenie meszku wystającego ponad powierzchnię sukna. Po zmechanizowaniu robi to postrzygarka składająca się z zespołu noży płaskich i współpracujących z nimi jak nożyce noży śrubowo rozmieszczonych na obracających się walcach.
Poświątne
grunt przeznaczony pod fundację kościoła.
Powiat
grupa opol (dzisiaj gmin) wspólnie zarządzana.
Prałat
tytuł honorowy, lub wyższy dostojnik kościelny sprawujący władzę. Nosi sutannę lamowaną fioletem i fioletowy pas.
Prezbiterium
część kościoła z ołtarzem głównym przeznaczona dla duchowieństwa i zwykle oddzielona od nawy głównej niewielkim podwyższeniem o kilku stopniach, łukiem tęczowym i balustradą, wyodrębniająca się wizualnie z bryły kościoła również w jej widoku zewnętrznym (dawniej tą część bryły kościoła zw. absydą). Pod ścianami prezbiterium znajdują się często stalle t.j. obudowane ławki z klęcznikami dla kleru. Do prezbiterium dobudowana jest zakrystia, a niekiedy kaplica.
Pręgierz
słup przed ratuszem, gdzie karano publicznie przestępców.
Proboszcz
tytuł rządcy parafii, przysługujący tylko nielicznym na mocy przywileju z beneficjum plebańskiego. Nie mających takiego przywileju do XIX w. nazywano plebanami.
Przypora
pionowy zewnętrzny filar przyścienny o boku ukośnie lub uskokowo ściętym, służący do wzmocnienia ściany oraz przenoszenia ciężaru sklepień na podłoże. Jest to podstawowy element systemu przyporowego w kościołach gotyckich przy sklepieniach krzyżowo – żebrowych podpartych konstrukcją filarową.
Pseudogotyk
Styl naśladujący gotyk; w architekturze, zwłaszcza w XIX w.
Radło
najstarsze rolnicze narzędzie sprzężajne do orki gleby bez odwracania skiby. Początkowo wykonywane całe z drewna, póżniej z symetryczną radlicą metalową; występowały dwa typy radła: rylcowe i płozowe.
Ratusz
budynek z wieżą, czasami wolnostojącą, w którym zazwyczaj mieściły się władza sądowa z wójtem, rada miasta z burmistrzem, straż miejska i więzienie.
Rajtar (dragon)
żołnierz uzbrojony w strzelbę i pałasz.
Recesja
rozwój na przełomie XIX – XX w. głównie w architekturze wnętrz. Cechuje go falistość i płynność linii, ornament, linearyzm oraz subtelna jasna kolorystyka.
Regiment
pierwotnie znaczył rząd, panowanie, później komendę, dowództwo, dzisiaj pułk.
Rejent
urząd kancelarii sądowej.
Renesans
rozwój przypada na XV – XVII w. Styl zrywający z gotykiem, nawiązujący do świata antycznego. Budowle cechuje realizm, harmonia i prostota z zachowaniem zasad perspektywy, dbałość o uwydatnienie piękna przy jasnym pełnym świetle wnętrza.
Retabulum
płaskorzeżbiona lub malowana nastawa ołtarzowa (obudowa ołtarza) ustawiona na tylnej jego części na mensie lub na odrębnej podbudowie.
Rybałt
organista, śpiewak kościelny, wędrowny.
Ryngraf
rodzaj mosiężnego szkaplerza noszony na piersiach przez rycerzy.
Roki bartne
dni naznaczone do sądzenia spraw w sądach bartnych.
Rokoko
styl panujący w XVIII w. (styl Ludwika XV) traktowany jako ostatnia faza baroku, odznaczający się lekkością i dekoracyjnością form (rzeźba i malarstwo), swobodną kompozycją, płynnością i lekkością linii oraz motywami egzotycznymi.
Rotmistrz
dowódca roty pieszej, lub oddziału jazdy.
Sążeń
długość wyznaczona palcami rozkrzyżowanych poziomo rąk przeciętnego mężczyzny.
Sejmiki
istniały od XVI w. poza sejmem walnym po województwach, ziemiach i powiatach jako organy samorządu. Sejmiki wybierały posłów sejmowych, którzy byli zobowiązani do przestrzegania uchwał sejmikowych w sejmie.
Sekretarz
początkowo byli to pisarze i komornicy królewscy, a od 1504 r. powstał urząd sekretarza wielkiego koronnego, a później jeszcze litewskiego, najbliższych urzędników królewskich. Przechowywali oni tajne pisma wagi państwowej, zastępowali kanclerzy, a na sejmach odczytywali pisma publiczne.
Senator
członek senatu. Z mocy pełnionych urzędów senatorami byli biskupi, wojewodowie, kasztelanowie, podskarbiowie i in. wysocy urzędnicy królewscy.
Sepularum
kwadratowe wgłębienie w mensie przeznaczone na wmurowanie relikwii.
Sędzia Pokoju
niekwalifikowany sędzia w czasach Księstwa Warszawskiego w praktyce wysuwany spośród szlachty przez sejmiki, którego zadaniem było doprowadzać do ugody w sprawach cywilnych, sprawować sądownictwo niesporne w zakresie opieki itd.
Sgraffito
technika dekoracyjna malarstwa ściennego polegająca na pokrywaniu muru najczęściej dwiema warstwami zróżnicowanego kolorystycznie tynku, a następnie fragmentarycznym zeskrobywaniu w/g określonego rysunku wilgotnych jeszcze warstw górnych, co daje kompozycję o motywach geometrycznych (zdobienie elewacji w renesansie).
Sklepienie
składa się z górnej powierzchni zw. grzbietem, dolnej zw. podniebieniem i płaszczyzny oparcia na podporze zw. wezgłowiem. Sklepienie oparte na murze oporowym nazywa się zamkniętym, a na podporach otwartym. Posiada różny kształt i konstrukcję.
Sygnaturka
niewielka wieżyczka usytuowana na dachu (na ogół na kalenicy) kościoła, zwykle nad prezbiterium lub nad skrzyżowaniem nawy głównej i transeptu, mieszcząca mały dzwon kościelny.
Solnik
pozbawiał przez warzenie sól kamienną różnych domieszek mineralnych.
Sołtys
dziedziczny zwierzchnik wiejski posiadający władzę sądowniczą; głównie sądzenie w mniejszych sprawach z ławnikami wybranymi spośród kmieci. Obowiązkiem sołtysa była służba konna w czasie wojny. Od XVI w. miejsce sołtysa zajęli wójtowie.
Stalle
najczęściej drewniane lub kamienne ławy ustawiane pod ścianami prezbiterium przeznaczone dla uczestniczącego w nabożeństwie duchowieństwa. Stalle zazwyczaj miewały bogate formy architektoniczno – plastyczne; wysokie, ozdobne, pokryte dekoracją rzeźbiarską lub malarską, oparcia oraz obudowane z przodu klęczniki.
Sterczyna
pionowy wieńczący element dekoracji architektonicznej.
Stiuk
materiał zdobniczy w postaci tynku szlachetnego nakładanego na ściany i elementy architektoniczne we wnętrzach budynków.
Stan
mieszkanie bartnika, lub stajnia zajezdna z wozownią przy karczmie przydrożnej.
Starosta
namiestnik królewski (zwierzchnik) na danym terytorium, początkowo większym (starosta królewski), potem na mniejszym (starosta grodzki), posiadający władzę sądowniczą nad chłopami, mieszczanami i szlachtą. Starostowie przejęli część kompetencji od wojewodów i kasztelanów.
Starosta bartny
funkcja wybieralna ze szlachty do przewodniczenia sądom bartnym.
Statuty
ustawy królewskie pisane łaciną z radą senatorską (do XV w.).
Stolnik
nadzorował kuchnię i podawanie potraw na stół królewski. W XIV – XVI w. tytularny urzędnik ziemski.
Szafarze
urzędnicy pobierający cło i zabawiający gości.
Szambelan
na pokojach królewskich pełnił usługi honorowe.
Szeląg
małe miedziane monety bite w latach 1659 – 1666 zw. boratynkami od nazwiska dzierżawcy mennicy polskiej Tytusa Boratyniego. W XVIII w. 3 szelągi = 1 gr.
Szlaban
rogatki mytne na drogach sypanych (groblach) i przy mostach do pobierania myta grobalnego i mostowego. W innym znaczeniu była to skrzynia do spania która po zamknięciu służyła za ławę.
Szpital
od XIII w. był to przytułek dla ubogich i nędzarzy budowany na przedmieściach miast razem z kościołem św. Ducha, później były to domy schronienia dla okaleczonych żołnierzy, a od XVIII w. wyłącznie dla chorych.
Tabernakulum (architektonicznie Cyborium)
ażurowa dekoracyjna obudowa ołtarza składająca się zazwyczaj z czterech kolumn podtrzymujących baldachim w formie kopuły, ostrosłupa lub o kształtach bardziej złożonych. Służy do przechowywania konsekrowanej hostii.
Tabor
otoczenie własnego wojska wozami w celu bronienia się zza tych wozów, lub otaczanie objazdem wojsk nieprzyjacielskich.
Tartak
dawniej młyn wodny do tarcia drzewa na tarcice i dyle za pomocą dwóch napędów; jeden przesuwał drzewo, a drugi podnosił piłę i rznął drzewo.
Tenutariusz
starosta niegrodowy, dzierżawca starostwa bez jurysdykcji t.j. dóbr królewskich.
Tęcza (otwór tęczowy)
otwór w ścianie usytuowany na granicy nawy głównej i prezbiterium kościoła, przesklepiony niekiedy łukiem tęczowym. Tęcza jest zazwyczaj akcentowana dekoracją architektoniczną i malarską.
Tłoka
zwyczaj bezpłatnej (za ucztę) wzajemnej pomocy w pracach polowych.
Transept
miejsce skrzyżowania nawy głównej kościoła z jego nawą poprzeczną, zwykle w pobliżu prezbiterium.
Trójpolówka ugorowo zbożowa
polega na podziale gruntów ornych na 3 pola, z których każde kolejno ugorowało, w drugim roku obsiewano je oziminą, w 3 zbożem jarym.
Trójpolówka ulepszona
ugór z trójpolówki ugorowo zbożowej zastąpiono uprawą roślin motylkowych (np.: koniczyna, lucerna i in. ) i okopowych (rzepa, marchew i in.).
Tumba
skrzynia przykryta poziomą płytą zwykle kamienną z umieszczoną na niej rzeźbioną postacią zmarłego, najczęściej ustawiana bezpośrednio na posadzce kościoła.
Turma (wieża)
przy każdym grodzie była to wieża więzienna. Część górna wieży była więzieniem cywilnym o widnym i ciepłym wnętrzu, a dolna więzieniem kryminalnym o ciemnym i zimnym wnętrzu.
Wanczos
drewno obrobione tylko z trzech stron, lub deska bednarska przeznaczona na klapki.
Ugor
rola pozostawiona na trzeci rok bez zasiewu po przejściu oziminy (1 rok) i jarzyny (2 rok) przy uprawie trzypolowej.
Wątek muru
sposób wiązania cegieł w poszczególnych warstwach muru. Rozróżnia się wiązania: pospolite (blokowe) krzyżowe (weneckie), polskie (gotyckie), wielorzędowe (amerykańskie), wendyjskie.
Wici
symboliczna rózga (oznaka kary za nieposłuszeństwo rozkazowi) przesyłana przez króla rycerzom jako wezwanie do pospolitego ruszenia.
Wiersza
cylindryczny kosz z wikliny do łowienia ryb.
Więcierz
cylindryczny kosz z siatki do łowienia ryb
Wimperga
dekoracyjny szczyt w gotyku wieńczący okno lub portal.
Witraż
kompozycja okienna z barwnych szkieł połączonych ołowianymi ramkami osadzonymi między żelaznymi sztabkami.
Włodarz
pierwotnie namiestnik książęcy, później dozorca na folwarku.
Włóka
do XVIII w. najbardziej znane były włóki chełmińskie (18 ha) i niemieckie (24 ha). 30 morgów = 1 wł. chełmińska; 40 morgów = 1 wł. niemiecka. Na Mazowszu wszędzie używano włóki chełmińskiej o 30 morgach
Wojewoda
od XIV w. najwyższy dożywotni urzędnik ziemski z nominacji króla. Sprawował nadzór nad prawidłowym stosowaniem miar i wag. Odprowadzał pospolite ruszenie na miejsce koncentracji. Wchodził do rady królewskiej, później do senatu.
Wojski
zastępca kasztelana w sprawach porządkowych i zabezpieczenia majątku, gdy rycerstwo wyszło na wojnę opiekował się ich rodzinami.
Woluta
motyw w kształcie zwoju lub spirali stosowany m.in. w kolumnach.
Woźny
dawny sługa publiczny, mianowany przez wojewodę do wręczania pozwów i ogłaszania dekretów sądowych (nazwa od wożenia dokumentów).
Wójt
dziedziczny zwierzchnik miejski zarządzający miastem i sprawujący sądy z pomocą ławników nad jego mieszkańcami. Obowiązkiem wójta była służba wojskowa. Od XIV w. wójt kierował początkowo nowopowstającymi radami miejskimi, ale wkrótce obowiązki te przejęli wybierani z rajców burmistrzowie.
Wygon (błonie)
wolna włóka ziemi w pobliżu wsi przeznaczona na wspólne pastwisko.
Zagrodnik
chłop bezrolny, żyjący z rzemiosła, pracy najemnej lub tylko z ogrodu.
Zamek
warowna budowla, rezydencja władcy np.: księcia otoczona wałami, murami z basztami, wieżami i zwodzonym mostem nad fosą.
Ziemia
dawniej obszar kilku powiatów (granice ziemi stanowiły zwykle rzeki i bagna).
Żabka
m. in. gotycki motyw dekoracji w formie zwiniętego liścia lub pączka.
Żak
rodzaj (typ niewodu) zastawianej siatki rybackiej z dwoma skrzydłami i matnią (worek do gromadzenia złowionych ryb) rozpiętą na kilku obręczach.
Żarowa gospodarka
uprawa roli związana zwykle z jednopolówką, polegającą na uprawie ziemi (np.: kopaczką) w miejscu wypalonego lasu i obsiewaniu jej przez parę lat zbożem jarym; popiół drzewny użyźniał glebę.
Żebro
łuk podsklepienny wykonany z ozdobnie profilowanych cegieł wzmacniający sklepienie i architektonicznie akcentujący styk poszczególnych pól sklepiennych.
Żuława
nizina z błot i bagien. Przystosowana do uprawy daje żyzne plony.
WIERSZE
Kocham cię ziemią nad Wissą
Parafraza wiersza „Pieśń Warmianki” z tomiku „Miłość prostego serca”
Marii Zientary – Malewskiej.
Kocham cię ziemią nad Wissą, bom jest twoje dziecię,
Bo ja ciebie kocham nade wszystko w świecie,
Piekność twa przewyższa wszystkie obce kraje,
Twe modre rzeki, łąki, bory, gaje,
Twoje żyzne pola, co tak pachną chlebem
I tę dal zamgloną, co się styka z niebem.