Tematy: Wprowadzenie, Środowisko fizjograficzne, Rzeka Wissa, Drogi. 

 

WPROWADZENIE

 

Wąsosz – wieś leżąca nad rzeką Wissą, prawym dopływie Biebrzy, obecnie siedziba władz gminy Wąsosz w woj. podlaskim, dawniej była miastem i siedzibą powiatu leżącego w granicach północno-wschodniego Mazowsza.

Początek osadnictwu w miejscu przyszłego miasta Wąsosza dał Jakub z Mamina zostając w dniu 30.05.1425 r. pierwszym posiadaczem gruntów położonych przy ujściu Gręski do Wissy, gdzie przebiegał główny trakt handlowy wiodący z Mazowsza na Litwę z odgałęzieniem do Prus. Jakub z Mamina grunta te w 1428 r. sprzedał mierniczemu księcia mazowieckiego Janusza I, Jaśkowi z Roman, który od dnia 12.10.1425 r. był posiadaczem 20 włók ziemi położonych przy ujściu Skiejtowstoku do Wissy i to on rozpoczął organizację osady. Zbudował dwór i osadzał kmieci. W dniu 13.05.1436 r. Wąsosz uzyskał prawa miejskie na mocy przywileju księcia mazowieckiego Władysława I. Jaśko Roman za grunta (30 włók) włączone w posiadłości Wąsosza, otrzymał od księcia w dn. 27.02.1437 r. 40 włók zw. Glinki, gdzie się osiedlił. Książę Władysław I zbudował w Wąsoszu zamek książęcy i kościół parafialny. Od 1471 r. Wąsosz stał się centrum nowopowstałego powiatu wąsoskiego, drugiego po powiecie wiskim w ziemi wiskiej. W Wąsoszu rozpoczęły działalność sądy grodzkie i ziemskie, odbywały się targi i jarmarki, przyjeżdżali kupcy mazowieccy, pruscy i litewscy. Wąsosz stał się ruchliwym handlowo – rzemieślniczym miastem. Okres największej świetności Wąsosz przeżywał za ostatnich książąt mazowieckich i trwał do wybuchu wojen polsko – szwedzkich, kiedy to zaznaczył się upadek ekonomiczny Wąsosza. Trzeci rozbiór Polski przyniósł likwidację powiatu wąsoskiego, a po upadku Powstania Styczniowego Wąsosz stracił prawa miejskie (1869 r.). Wąsosz nigdy nie odzyskał swej dawnej świetności, to jednak rozwijał się nadal jako osada gminna. Do czasów współczesnych zachował się późnogotycki kościół parafialny wzniesiony w XVI w. (przebudowany w XIX w.) i barokowy kościół pokarmelicki z XVII w.

Przedstawiona na tych stronach historia Wąsosza obejmuje głównie okres historii Wąsosza jako miasta, chociaż niektóre zagadnienia dla lepszego ich naświetlenia zostały rozwinięte do czasów późniejszych. Regionalne wydarzenia historyczne zostały przedstawione na tle wydarzeń historycznych ziemi wiskiej, a niekiedy szerzej Mazowsza, Polski.

Po przedstawieniu okresu przedosadniczego, szerzej zostały naświetlone ważniejsze fragmenty dziejów osadnictwa w granicach późniejszego powiatu wąsoskiego i związane z tym wytwarzanie się nazw miejsc, wsi i ludzi. Trud przodków w dziele zasiedlania i zagospodarowywania ziem nad Wissą przedstawiony został w opisie zajęć ludzi jakim się poddawali na przestrzeni wieków. Powstanie miasta Wąsosz, jego rozwój ekonomiczny, opis dziejów parafii wąsoskiej, to podstawowe tematy niniejszego opracowania.

Ponieważ ziemia nad Wissą były areną ważnych wydarzeń w dziejach Polski, w zarysie przedstawiono niektóre zagadnienia związane z działaniami zbrojnymi w północno wschodniej części Mazowsza z okresu najazdu szwedzkiego na Polskę, kampanii napoleońskiej i trzech powstań narodowych: Kościuszkowskiego, Listopadowego i Styczniowego.

Pod zakładką "Rody" przedstawiono historię rodów szlacheckich osiadłych w dawniej parafii Wąsosz, których przedstawiciele spoczywają lub mają symboliczne groby na cmentarzu parafialnym w Wąsoszu, oraz większości rodów szlacheckich związanych osadniczo z dawnym powiatem wąsoskim 

Swoje miejsce znalazł też Rzędzian z Wąsoszy. Stroną rozwojową są "dodatki" gdzie znalazły się  tematy różne.

​

​​​

ŚRODOWISKO FIZJOGRAFICZNE

 

Między Narwią a Wissą jeszcze w 1341 r. szumiała puszcza zw. przez Krzyżaków Narwomode, czyli puszcza Narwiańska. Dolinę Wissy (po jaćwiesku zw. Weyse) porastała puszcza Wissa (po jaćwiesku zw. Weyse), a tereny za Wissą w kierunku dorzecza rzeki Ełk (dawniej Łęk) porastały puszcze: Rożeńsko i Dybła.

Rzeka Wissa przecina z północy na południe wschodnią część Wysoczyzny Kolneńskiej. Przy ujściu dopływów tej rzeki: prawego Gręski i lewego Skiejtowstoku lokowano w 1436 r. miasto Wąsosz. Miejsce gdzie do rzeki uchodzą jej dopływy, dawniej zwano Vasosche, stąd nazwa wsi Wąsosz(e). Na mapie Polski znajduje się 8 miejscowości o nazwie Wąsosz, 3 o nazwie Wąsosze, 1 o nazwie Wąsosza i 2 o nazwie Wąsocz. Położenie geograficzne osady Wąsosz nad Wissą określają parametry:

 

  długość geograficzna wschodnia  E    - 22° 17’ 08”  

  szerokość geograficzna północna N   - 53° 58’ 57”  

 

W 1471 r. Wąsosz stał się siedzibą nowopowstałego powiatu wąsoskiego, którego obszar obejmował północno-wschodnią część Wysoczyzny Kolneńskiej po dorzecze rzeki Łęk (dolny) dające początek Kotlinie Biebrzańskiej. Wysoczyznę Kolneńską od Kotliny Biebrzańskiej w tym rejonie oddziela wał o wysokości 15 – 30 m przebiegający na południe od Grajewa po Mścichy i dalej na południe. Wał stanowi północną część Niziny Podlaskiej. Wysoczyzna Kolneńska ograniczona jest Pojezierzem Mazurskim - od północy, oraz dolinami rzek: Pisy - od zachodu, Biebrzy - od wschodu i Narwi - od południa. Wysoczyzna Kolneńska znajduje się w geograficznej linii podziału Europy na Środkową i Wschodnią. Obszar byłego powiatu wąsoskiego znajdował się w Europie Wschodniej. Rezultatem ścierania się nad tym rejonem mas powietrza oceanicznych z kontynentalnymi są częste zmiany pogody oraz silne wiatry. A oto niektóre cechy klimatu dla omawianego terenu:

​

średnia roczna temperatura                   ~ 7,0 °C           

suma roczna  opadów                           ~ 0,55 mm        

okres z temperaturą ujemną                 do 4,5 miesiąca 

okres z opadami                                   do 6,0 miesięcy 

okres wegetacyjny                               do 7,0 miesięcy 

 

Wzdłuż północnej granicy byłego powiatu wąsoskiego ciągnie się pasmo wzniesień (moreny czołowe) ze spadkiem wysokości w kierunku Grajewa:

 

Milewo – Gałązki (205,4 m), Kurki (207,3 m), Niedżwiadna (195,2 m) Chojnowo (187,8 m), Chojnówek (163,1 m), Kurejwa (163,9 m), Flesze (152,1 m) i Uścianki (150,9 m).

 

W zachodniej części dawnego powiatu wąsoskiego, tuż przed historyczną granicą ziem łomżyńskiej i wiskiej, ciągną się najwyższe wzgórza omawianego terenu osiągając wartości szczytowe w okolicach wsi:

​

 Milewo Gałązki (205,4 m), Kurki (207,3 m), Marki (205,6 m), Żebrki (198,7 m) Świdry Dobrzyce (197,4 m), Kurkowo (200,3 m) i Bagienice (200,9 m).

 

Na zachód od Wissy spotykamy się z całym szeregiem dużych wzgórz kemowych zbudowanych z piasków i żwirów. W okolicach Ławska, Siwek, Słucza i Roman występują duże, połogie moreny czołowe. Pomiędzy Wąsoszem a Kownatkami rozciąga się wał morenowy z wyróżniającymi się wzniesieniami w okolicach:

 

Komosewa (158,2 m), Smolnik (157,7 m) i Lisiej Góry (150,6 m).

 

Wokół Wąsosza wysokość wzniesień nad poziomem morza kształtuje się następująco:

 

Świdry Awissa - 141,6 m, Kol. Niećkowo - 139,8 m, Komosewo - 158,2 m, Kol. Komosewo - 143,6 m, Kol. Łempice - 143,8 m, Łempice - 143,3 m, Koniecki - 150,0 m, Sokoły - 150,0 m.

 

 Wzniesienia te opadają stopniowo w kierunku rzek obniżając się w dolinie Wissy na południu i północy Wąsosza do 120 m npm (Rynek – 122 m npm.). Przeważająca część gruntów wąsoskich położona jest na wysokości 120 do 140 m npm.

W dolinie Wissy i jej dopływów uformowały się gleby bagienne, wypełnione w dużej części torfem, surowcem naturalnym wykorzystywanym dawniej do celów opałowych. Warstwa torfu, gdzieniegdzie kilkumetrowa, powstała po ostatnim zlodowaceniu po ociepleniu klimatu wywołującego nadmierną wilgotność. Pewne obszary doliny Wissy pokrywały rozległe, podmokłe łąki, które zawierały rudę darniową wykorzystywaną dawniej do celów hutniczych. Rozległe łąki pokrywa bogata roślinna szata. Duża cześć terenów zawiera piasek nadający się do produkcji wysokogatunkowego szkła. Inne spotykane surowce naturalne to żwir i głazy narzutowe polodowcowe wykorzystywane w budownictwie. Rozpoznane złoża kruszywa są jedne z największych w województwie podlaskim obok złóż w rejonie Suwałk i Sokółki. Większość gleb jest sklasyfikowana w V i VI klasie.

 

W wyniku kolonizacji większość puszcz i lasów zamieniono w pola uprawne. Z puszcz najdłużej nie kolonizowano puszczy Dybła po której dzisiaj pozostały lasy sosnowo świerkowe w okolicach wsi Dybła, Ruda, Przechody i Żebry, oraz brzozowo olchowe w okolicach wsi Kapice, Białaszewo - Sośnia. Na północny wschód od wsi Wólka Piaseczna pozostał grąd z dużą ilością starych dębów. Nad Wissą na terenie gminy Wąsosz zachowały się obszary lasu z fragmentami olsu i łęgu jesionowo – olszowego. W 1998 r. zostały uznane za rezerwaty przyrody pod nazwą

 

"Ławski Las I" (108,93 ha) i "Ławski Las II" (74,11 ha).

 

Żeglowna dawniej rzeka Wissa, prawy dopływ Biebrzy służyła w początkach kolonizacji jako handlowa droga wodna, głównie do spławu drewna. Współcześnie w wyniku zakrojonych na szeroką skalę melioracji doszło do obniżenia poziomu wód rzek i zaniku wielu mniejszych rzek. Wissa stała się wąską rzeczką, a jej dopływy jak Gręska i Skiejtowstok pełnią dzisiaj rolę rowów melioracyjnych.

​​

RZEKA WISSA

 

Rzeka Wissa płynie z północy na południe, przecinając północną wschodnią część  Wysoczyzny Kolneńskiej. Swój początek bierze po zachodniej stronie wsi Skarżyn, leżącej na terenie Mazur. Po przepłynięciu od źródła 3,5 km, gdzie do rzeki dopływa strumyk (4,5 km) z jez. Borowego (141,4 m npm.) poziom lustra wody w rzece osiąga wartość 129, 6 m npm.

Rzeka od źródła do ujścia płynie w kierunku południowo – wschodnim. Przy ujściu do Biebrzy Wissa osiąga szybkość prądu 0,3 m/s. Jest rzeką typowo nizinną, zasilaną głównie przez prawobrzeżne dopływy. Biorąc pod uwagę obniżenie Kotliny Biebrzańskiej (pradolinę Biebrzy), Wissa uchodzi do Biebrzy w jej Południowym Basenie (rozszerzeniu). Jest to rejon Bagna Ławki – południowej części Biebrzańskiego Parku Narodowego. W miejscu ujścia Wissy lustro wody Biebrzy wynosi 102,6 m npm.

Przy długości Wissy ~ 35 km, średni spadek rzeki wynosi

(129,6 m – 102,6 m): (35 km – 3,5 km) = 27,0 m / 31,5 km = 0,08 %.

Gleby w dolinie Wissy wykorzystuje się głównie jako łąki, chociaż spotyka się pola uprawne i lasy. Dawniej dolina Wissy była zabagniona i zatorfiona, a dno doliny było corocznie zalewane przez wody Wissy, oraz wody roztopowe.

Rzeka Wissa posiada nazwę pojaćwieską. Po rozgromieniu Jaćwingów, rzeka Wissa miała dla Mazowsza podczas długotrwałych wojen z Krzyżakami i Litwą o ziemie pojaćwieskie znaczenie strategiczne. Początkowo rzeką Wissą zapuszczano się w głąb puszczy w celu penetracji terenów przygranicznych, a następnie jako przedpole militarne Wizny wybudowano przy rzece gród Ławsk (w miejscu  t.z.w. „ławskiego młyna”).

Z nastaniem osadnictwa na tych terenach rzeka Wissa nabrała znaczenia drogi handlowej wodnej. Łączyła Wąsosz poprzez Biebrzę, Narew, Bug, Wisłę z innymi ważnymi miastami w Polsce. To Wissą spławiano drzewo z karczowanych puszcz pod uprawy rolne, a później z zagospodarowanych ziem szlacheckich spławiano zboże i wyroby rzemieślnicze na sprzedaż do Gdańska.

Spław rzeczny odbywał się na tratwach. Transporty, złożone z kilku tratew, pływały od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Flisacy rekrutowali się przede wszystkim z chłopów. Posiadali swój odrębny folklor zawodowy: pieśni, opowieści, gwarę. Ich patronką była św. Barbara.

Prowadzenie spławu na rzekach podlegało prawu panującego, w myśl którego od 1447 r. (za panowania Kazimierza Jagiellończyka) polskie rzeki podzielono na:

- spławne czyli publiczne (królewskie) np.: Wisła, Bug i Narew, wolne do żeglugi dla wszystkich i

- niespławne (dziedziczne) gdzie budowano tamy, jazy i młyny.

Konstytucja z 1613 r. zezwoliła na prowadzenie żeglugi na wszystkich rzekach.

Po skolonizowaniu doliny Wissy, znaczenie handlowe rzeki stopniowo zanikało, a pożytek z rzeki zaczęła czerpać głównie ludności zamieszkująca jej dolinę.

O rzece Wissie z 1808 r. pisał w swoim wierszu  o Ławsku Tomasz Wnentowski:

 

„Połowna Wissa w ryby połowna i w raki,

Utrzymuje młyn, folusz, obejnię, tartaki”.

​

A oto jak opisał w książce „Dolinami rzek” swoje spostrzeżenia znany uczony co i miłośnik rzecznych wędrówek Zygmunt Gloger przeprawiając się w lipcu 1879 r. przez Wissę przy jej ujściu do Biebrzy:

 

 „bród dość głęboki z dnem rzeki najeżonym kamieniami. Pasterze i pasterki powracający zza rzeki, przebywali heroicznie bród pieszo, na wzór pędzonych przed sobą jałowic i nieuków, unosząc tylko swoje tuniki wysoko, co jednak nie obrażało ich skromności, gdyż do pewnego stopnia ukrywały tą  nagość ich postaci przezroczyste nurty Wissy.”

 

Melioracja wielu łąk przeprowadzona po II – ej wojnie światowej doprowadziła do zmiany poziomu wód gruntowych, powodując między innymi straty w gospodarce rybnej. Pomimo tych niekorzystnych zabiegów dolina Wissy nie zatraciła całkowicie swej malowniczości. Zachowała wiele cech naturalnego krajobrazu np: w postaci resztek torfowisk. Zaniedbanie konserwacji rowów melioracyjnych wpłynęło korzystnie na odradzanie się flory i fauny. Pojawiła się roślinność wodna, ryby i raki. Gdzieniegdzie widoczne są ślady działalności bobrów. Obszary lasu zw. "Ławski Las I" (108,93 ha) i "Ławski Las II" (74,11 ha) położone nad rzeką Wissą w gminie Wąsosz w których zachowały się ols i łęg jesionowo – olszowy, uznane zostały w 1998 r. za rezerwaty przyrody. Pozwoli to na przetrwanie tych lasów w niezmienionej postaci.

 

DROGI 

 

Rozwój osadnictwa w ziemi wiskiej wymagał odpowiedniej sieci dróg lądowych i wodnych. W głąb puszczy i dalej do granic z Krzyżakami i Litwy prowadziły drogi wodne Biebrzą, Wissą i Ełkiem, oraz lądowe połączone z najważniejszą wówczas prastarą międzynarodową drogą handlową prowadzącą przez Wąsosz, zw. w 1341 r. antiqua via, a w 1439 r. gościńcem. Droga ta prowadziła z Mazowsza przez Wiznę wzdłuż Biebrzy do rozstaja dróg przy ujściu Wissy (odgałęzienie do Goniądza) i dalej doliną Wissy, by w okolicy Wąsosza skierować się przez puszczę Dybłę do jedynego przejścia lądowego na Litwę (Grodna) i do Prus (Ełku) przez rzekę Ełk w Kamiennym Brodzie. W Wąsoszu było rozstaje dróg. Od głównego traktu jedna droga prowadziła przez Białą w kierunku Pisza, nosząca wtedy pruską nazwę Gajlen, a druga wzdłuż Gręski, Dobrzycy i Skrody w kierunku Kolna. Wspominana jest jeszcze droga wzdłuż rzeczki Wincenty i Lodwigowki przez bród na Wissie zw. Kienstutowbród (wieś Rakowo). Jego nazwę wiążę się z przejściem przez ten bród oddziałów litewskich W. Ks. Kiejstuta (zm. 1382 r.) na ziemie krzyżackie (Pisz) w 1366 r. lub w 1375 r.

Z postępującym osadnictwem również cała sieć drobnych dróg bartniczych stawała się drogami łączącymi skrótami większe wsie. Główny trakt jako via publica był nadzorowany, co miało zapewnić większe bezpieczeństwo podróżującym. Utrzymanie podstawowych dróg  należało do zwierzchnika Wizny pierwotnie kasztelana, później starosty, wspomaganych strażą i poddanymi księcia. W przypadku dróg lądowych zw. gościńcami było to utrzymanie nawierzchni, oczyszczanie poboczy, konserwacja grobli i mostów, a w przypadku dróg wodnych usuwanie z rzek zawad. O stan dróg leśnych dbali bartnicy, a mniejszych rzek  rybacy. W początkach osadnictwa drogi wodne w terenie silnie zalesionym i zabagnionym ułatwiały komunikację np: transport zboża i drzewa. Ustawy królewskie i sejmowe wyznaczały miasta i gościńce którymi należało przewozić towary z zagranicy, aby nie być posądzonym o  kontrabandę. Gościńce publiczne już w XIII w. obwarowane były pokojem książęcym. Kto więc zabijał kogoś na gościńcu publicznym płacił główszczyznę rodzinie zabitego i grzywnę księciu. Pomimo tego wozy  kupieckie z upodobaniem ciągnęły po bezdrożach gdzie nie musiały płacić cła i rzadziej spotykali rozbójników czatujących zwykle na uczęszczanych gościńcach. 

Król Zygmunt I określił szerokość dróg handlowych i wprowadził ich dozór. Na grząskich bagnach zaczęto drogi wzmacniać poprzez kładzenie w prostej linii jedna przy drugiej grubych kłód drzew. Przez rzeki przeprawiano się brodem przez moszczone kamieniami koryto rzeki, później stosowano mosty stałe na palach drewnianych (od XV w.). W Wąsoszu pierwsze mosty stałe wybudowano przy głównym trakcie handlowym.

Przy drogach sypanych (groblach), na brzegu rzeki spławnej, przy gościńcu lub moście ustawiano szlabany (rogatki mytne), lub komory celne, gdzie celnicy pobierali myto (opłata za usługę) lub cło (opłata od przewozu). Cło od towarów zagranicznych pobierano w naturze, przy czym cudzoziemcy płacili o połowę więcej niż krajowcy. W Wąsoszu była komora celna lądowa i wodna w których pobierano cło od kupców polskich, pruskich, litewskich i żydowskich.

W czasach Królestwa Polskiego zaczęto budować drogi bite. Wybudowano m.in. drogi bite ze Szczuczyna do Wąsosza, ze Szczuczyna do Kolna i z Wąsosza do Jedwabnego. Przez teren powiatu szczuczyńskiego przechodził oddany do użytku w latach 1820 - 1829 trakt bity pierwszego rzędu warszawsko petersburski, łączący najkrótszą trasą stolicę Królestwa Warszawę ze stolicą Cesarstwa Petersburgiem. Miasta Grajewo i Szczuczyn były placówkami pocztowymi podlegającymi Pogranicznemu Urzędowi Pocztowemu w Łomży. Dyliżanse osobowo pocztowe kursujące codziennie na trasie Warszawa Petersburg zatrzymywały się na nocleg w austerii dworskiej w Łomży.​​​​